پنج شنبه, 01 اسفند 1398

ناسازگاري متن و زمينه؛ درياكنار و دروازه‌غار

در روزهاي گذشته خبري منتشر شد كه يك ماهنامه ارتباطي از ۵۹ خبرنگار زن شاغل در رسانه‌هاي ايران سوال‌هايي را پرسيده كه براساس آن ۹۰ درصد از این خبرنگاران حداقل يك بار در راه تهيه خبر با مزاحمت جنسي روبرو شده‌اند. اين خبر بلافاصله بازتاب داشت و برخي از همكاران كه حساس هستند درخواست داشتند كه انجمن صنفي روزنامه‌نگاران در باره اين ادعا واكنش نشان دهد و اين ادعا را تكذيب كند. در اين باره حتماً در انجمن صنفي گفتگو خواهد شد ولي چون ممكن است به هفته آينده موكول شود، لازم مي‌دانم كه نظر خودم را بيان كنم. 

پیشتر باید گفت هیچ کس بصورت پیش‌فرض قادر به تایید و تکذیب این گونه اخبار و گزارش‌ها نیست بلکه مرجع تولید کننده باید بصورت مستقل مستندات خود را ارائه کند. بنابر این تا زمان ارایه چنین مستنداتی فرض می‌کنیم که چنین گزارشی درست باشد.

با این فرض مهم‌ترين مشكل اين است كه بيان چنين گزارشي با لفظ مزاحمت‌هاي جنسي يا آزار جنسي در عرف جامعه ايرانی، نزد غالب مخاطبان ایرانی معنايي متفاوت از به كار بردن اين کلمه و لفظ در محتوای گزارش دارد که بر حسب معنای كشورهاي توسعه‌يافته تدوین شده است. اگر گزارش‌هاي صفحه حوادث روزنامه‌های ایران را ديده باشيد، آزار جنسي معادل تجاوز کامل جنسي به كار برده مي‌شود که یکی از بدترین جنایات است و معلوم نيست كه چرا اصولاً از لفظ تجاوز استفاده نمي‌شود؟ گويي کلمه آزار جنسي فقط به معنای "تجاوزِ كامل" است و كمتر از آن آزار محسوب نمي‌شود!! در حالي كه آزار جنسي مي‌تواند حتي شامل يك نگاه غير عادي هم باشد. شامل بيان يك كلمه خارج از عرف روابط دو طرف هم باشد. حتي به كار بردن توضيحات زيبايي‌شناسانه از يك خانم از سوي يك مرد كه هيچ رابطه نسبي و سببي ندارند مي‌تواند مصداق آزار جنسي محسوب شود. به كار بردن الفاظ ركيك يا پيشنهادي بظاهر ساده و امثال آن نيز مصداق آزار جنسي است. لمس‌هاي بدني عادي نيز مصداق آن است چه رسد به مراتب بالاتر؛ در نتیجه آزار جنسي منحصر به رابطه جنسي نمي‌شود. 

در همين گزارش نيز در جزييات امر فقط در ۳ درصد موارد به آزار لمسي اشاره شده است كه متأسفانه حتی مشابه این رفتار نیز براي زنان ايراني در خيابان يا اماكن شلوغ و خلوت رخ مي‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که اغلب زنان تجربه‌هاي آزاردهنده‌اي در خيابان از شنيدن الفاظ زشت یا رفتارهای دیگر از سوی مردان دارند و همه آنان را مي‌توان مصداق زناني دانست كه آزار جنسي ديده‌اند. بدون اينكه مفهوم هتک شدید جنسي در ايران رخ داده باشد. 

در همين گزارش آمده است كه ۶۵ درصد پاسخگويان گفته‌اند كه آزار كلامي ديده‌اند. حتي کاربرد لفظي كه زن را متوجه جایگاه پایین‌تر جنسيتی او كند، نيز مصداق اين آزار است. ۳۲ درصد نيز در فضاي مجازي آزار جنسي ديده‌اند. و فقط ۳ درصد آزار لمسي بوده كه آن نيز قطعا معناي ویژه جنسي ندارد. 

در واقع به كار بردن لفظ و لغت آزار جنسي يا مزاحمت جنسي با معناي غربي آن که در جوامع ديگر رایج است ممکن است که در ایران با برداشت كاملاً متفاوت مواجه شود. اين ضرب‌المثل از پيش از انقلاب مشهور است كه: «مردم درياكنار و مردم دروازه‌غار/ هر دو لخت‌اند، اما اين كجا و آن كجا» لخت بودن در این دو جامعه لفظ مشترکی است که معانی کاملا متفاوتی دارند. در جامعه‌اي كه روزانه شاهد هستيم كه زنان محترم كنار خيابان ايستاده‌اند و منتظر تاكسي هستند ولي پیاپی خودروهاي مزاحم جلوي پايشان ترمز مي‌كنند، ولي اين را آزار جنسي نمي‌ناميم، آنگاه به كار بردن برخي الفاظ را چگونه مي‌توان آزار جنسي ناميد؟

خوشبختانه زنان روزنامه‌نگار ما از چنان شهامت و جرأتي برخوردار هستند كه پاسخ‌هاي مناسب را به كساني كه حقوق‌شان را رعايت نمي‌كنند بدهند، و قطعاً هم جامعه ما به جايي نرسيده است كه كساني بتوانند با شهروندان تا اين حدي بي‌پروا برخورد كنند. ولي فراموش نكنيم كه روزنامه‌نگاران بويژه زنان آنان از اقشار پيشروي جامعه در استيفاي حقوق زنان هستند و كمترين رفتار نامناسب به خود را به حق، نوعي آزار تلقي مي‌كنند. حتي آزار جنسيتي (و نه جنسي) براي آنان چنان اهميت دارد كه هميشه در ذهن آنان می‌ماند و براي مقابله با آن اقدام می‌کنند

بنابراين اولين وظيفه هر پژوهشگر و گزارشگر اين است كه در استفاده از لغات و متن برای انتقال مفاهيم به زمينه‌اي كه آن را به كار مي‌برد توجه كند. اصطلاحاً هر text در يك context معناي خاص خود را دارد. آزار جنسي در ذهن اجتماعي و عرف مطبوعاتي ايران معنايي متفاوت از اين كلمه در جوامع توسعه‌يافته دارد.

با اين حال اميدواريم كه اين گزارش و این یادداشت آغازي باشد براي توسعه مفهومي كلمه مزاحمت يا آزار جنسي از معناي ساده آن که تجاوز جنسی کامل است به معنايي دقيق‌تر كه حتي نگاه‌هاي آزاردهنده را نيز شامل شود. با این تعریف یکی از بدترین آزارهای جنسی تهدیدی بود که چندی پیش یک مهمان برنامه صدا و سیما علیه یک خانم هنرمند و دخترش انجام داد.

منتشر شده در روزنامه ایران
به نقل از وب‌سایت آینده(عباس عبدی)

آخرین خبرها